غلامحسين رضانژاد
20
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى
فصل اوّل در معنى لغوى واصطلاحى تفسير وتأويل فسر الأمر فسرا ، يعنى آشكارا ساخت امرى را وفسر الكلام ، يعنى بيان كرد معنى سخن را وفسر الطّبيب فسرا وتفسرة ، يعنى پزشك بجهت آگاه شدن بر بيمارى ، بول بيمار را نظر ويا آزمايش كرد ، وفسّره تفسيرا ، يعنى هويدا وواضح كرد بيان آنرا وتفسير سخن وكلام بمعنى آشكارا نمودن مشكل آنست ؛ وتفسّر واستفسر ، خواستن بيان كلام مشكلى است از كسى ، وكذلك كلّ ما ترجم عن حال شيئى فهو تفسرته وكلام يحتاج إلى فسر وتفسير وفسر القرآن وفسّره ، وعلّامه راغب أصفهاني در « مفردات ألفاظ القرآن » گويد : الفسر إظهار المعنى المعقول ، والتّفسير قد يقال فيما يختصّ بالتّاويل ، ولهذا يقال تفسير الرّؤيا وتأويلها وبهمين مناسبت تأويل كلام يعنى برگرداندن يكى از دو معنى محتمل آن بسخنى آشكارا ، وتأويل الرّؤيا ، بيان كردن خواب وتأويل الأحاديث نيز آشكار كردن حقيقت رؤياست بدانچه بسوى آن باز ميگردد ؛ وتأويل از أول يعنى رجوع بأصل معنى وردّ كردن چيزى بغايت مراد از آن است ، خواه علمي باشد ، يا فعلى ؛ ودر علمي مانند اين آية : « وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ » ودر فعلى نظير كريمهء : « هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ » يعنى بيانى كه غايت آن مقصود ومنظور است ، وكلام قرآني : « ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا » * يعنى اين خير است وبهترين معنى وترجمه ميباشد وبرخى گفتهاند « وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا » * يعنى نيكوترين ثواب در آخرت ، وكلمهء أوّل كه از باب تفعيل بصورت تأويل بكار رفته ، بچهار معنى آمده است : يكى متقدّم برياست در چيزى بر ديگرى ، مانند تقدم شاه بر وزير ودوّم بمعنى متقدّم در